Kìì òkò ù’ùn xîndîkaa yòò ììn kùìyà ù’ùn tumi ra kìì nûú nìxìkûû ña. Ndí xà kìì ìñù vikó ibá yó Sa Miyé kùà’à ña, vikó ñà ká’nu và’à, vikó chéé và’à íyo iní kúvi ñuu ndéé iní ikú ndú’vá ndíkùn ñuu kùàchi. Ùnì kaa kú ná táxá’á yóso núú nùù ná yûvî kéntùù kùà’àn nà yà’yà ká’un. Sàìn kánî lo’o va ké kúmánî xàà nà ve’e ñû’û saá tù’vâ nìkì’vî ùxì kùmí ná lapa mà’ñú ná kéndûû, saá in ra táxá’á kúú ra ndiáá sìndìkì sàvíkùn rà in ra ndíxi kuíi, ràyò’ò ndàkava ñu’ú ndîâkûâ xîkùndú’u kàá ra. Té ndâkundié ra ndâkûndichi ra, nìsàñàrá, saá ndôndîso ra tùxìí máxà’ùn iin káxè’é rà sâkándi rà tiañu na yûvî kùà’á. Ndîâkua sànà ini nà xí’ín ñá kàndì, ñàkàn tákua ndiá’vi va na xìnî so’o xàku kàà té ndàva ña nùù ñatié’é vixá ñu’ú, té ndì’ì kànì ña yùù xa’à ndásí ve’e ñû’û insaá nìxàà ñà chînii ña ndiá ndìka ve’e ndô’ô ndíchí yu’ú ichí yâ’yâ nùù yá’à na kùà’àn nà.Saá tù’va xîkutuvì ña táxá’á in tá ná sàkuá’á yó, saá tu yolí, saá tu tùyòò, saá tu chàmpò kué kué nìxìkùtuvi ndi’i ña táxàyó té ndà’va yo iin ñu’u saá xà ña, in ndìàkua íchi íchi kùtáxin. Nà ndátú’ún chin nà xákù ra iin tá xà na chìkaa yo tìàkuí vìxìn sàtá saá xìkuità na in kánì. In mí sava tokó vikó ñuu nìyà’à kàà sàtáxèn ñà ká’un ini, ñà tû’ûn tò’ó nìxìyô nùù ñá ñuu xí’ín na lapa ndìà kìì saá. Kàà ikàn kúñá sàndákánda ñà sáa ini tákúndi’i na ñuu tú tìàà kúná tú nàsì’i kúná ra in nìxíni nà ndàva na sàtà ná lapa tîîn na nà kùùn na ñu’ú, kìndìànà tìkòtò nà, kìndìànà tùxìi, kàni nà tákúnìnà, chù’ùn chíin ná, yàxì ndiáá nà chin kòndìàà nà tiásì’i nà nùù ná. Saá kàñuuna nà ché ndíxi kuíi, tá káchí nà xí’ín na ñuu yò’ò, ndia yé’é ñû’û, chínii na tùxìí mií ná tìxì na kùà’àn nà xí’ín na, ikán ké sàva’a númì ná in sì’ìn nùù kùni taniina na.

Kìì ikán kúña nûú và’à ndùkùìtà na ñuu ndàkuiso na tùxìí kàchì ini nà sakútúvî na tákú ndi’i ña kì’ví, ña suchí ini xà na ché ndíxi kuíi xí’ín tákúndi’i na iní ñuu ndé ikú yó’ó vàxi ùvi xîkô kùìyà kùà’àn chí nínù ví. Và’à ni nìxá’ni va ñá kàà yò’ò ná yûvî kìí kùù saá ra, kùà’à ná kàchi saá ña xítú’ún ní ibá yó Sa Miyé va kúñá ndìà niin na nìkáni ña, ndí nìxà ví xiko ichí xà kàni ña nà yûvî tá’án yó iní ñuu, iní ikú, ndiá kà ná ndàtù’ùn yo, ná ndandukú yó xà’à ñá, sava ndìà ni sù kuáchì na kúú ña, ni sù ñá xà na kúú ña, chi saá nìxìyò ini nà ché ndíxi kuíi xí’ín tákúndi’i na tá’án yó, saá xà na xí’ín na xà’à kuiti ñá ndikáa kití ini nà, xà’à ñá kòò nímà nà, xà’à kuiti ñá kùnì nà sándo’o na ini nà yûvî, xà’à kótóo nà kùtìà nìì. Ñàkàn ké nduví yó’ó ké xàa kìì chà’vi na xà’à tá in tá in ña xà na xí’ín na tá’án yó kùìyà nìkùù.

Tá kúú ndie’e kùù yó’ó ra lo’o ní va nìndàtù’ùn ná xà’à ñá, và’a tákua ùvì va kú tû’ûn ndàtiaa na ndátava xà’à ñá kúú, iin ké ndàtiaa ná La Jornada ra iin ké ndàtiaa na El Universal. Nà chíñu kú na nìxíín kuxàxà ndi’i tû’ûn chi xà kúndá ini va na nìxà sà ña sátìvié chun iní kúvi ñuu nìnù yò’ò xá’á ña sándakánda ñà nà yûvî ndukùìtà na xí’ín tùxìi, a nìtùvì tu na ñà ní kunda ini nà yûvî ra kùví ká kaka táxìn ná ché ndíxi kuíi iní kúvi xìkì yó’o té ná ndaa na kunu’ni na vàxì ka. Ndí mí ñuu ra na’á ní va nìndàtù’ù ná xà’à ñá kùù saá, sana kùìyà vì nìxìkùù ña tû’ûn. Ñàkàn té vikó ra, mí té vikó ibá yó Sa Miyé ra, té xá’á nána xà’à ñá ndákà’án ná ra, in ti’vi tùyòò sákándì nà, sáka’a na tívi túnkàà ndîàkua sísò yaa kùà’àn ñà xí’ín táchì, saá tu kàà ve’e ñû’û chi in ní’i in sísò ndáñàni ña in kánìi vàvà’a. Ndí té xà’á nìyà’à kùìyà ra tá kú ná kùàchî ítia ra xà’à ná ndátu’un ná nìxà’à ké kùù, nìchun ké ndieé ní kùù, nìchùn ké kùnî ka’ni tá’án na mí mà’ñú ñuu chi tákúú vichin ra ñuu lo’o táxiìn káa va kúña, ñuu lo’o tò’ó va kúña, ñuu lo’o xà iin yûví mií va kúña. Ndákani ini chi tákúú ndi’i ñuu ni válí ní va ñ ara tá íyo in kití ikú kùè’è nû’ûn íyo ñà, ndáki’in ndiee ñá ndéé ña xà íyo mií tùndò’ò ña, xà íyo mií kùàchì ña, xà kúú mií ña xí’ín na ve’e ña, ndísu ndá’vi ní vi tú ndiá iin na xàà sákándà ñà sá ndoto na ñà chi kòò ndiá ni ñâ’â ni yûvî kuchun kasi nùù ña, ndia kùè’è ndìà ndîî ra yù’ví va ña nùù ñá.

Ñàkan ké ñà và’à kundaa ini yo kùù saá yó’o ra xíni ñú’ú ndaka’án yó, ndandikó yó chí sàtá, ndandukú yó xà’à ñá kùù, kunu’ni yó ñee nìnù lo’o ra ùvì xiko ùxì kùìyà. Su saá ví ké nduyachin yó kunda ini yo nìña’a kú ña ndò’ò na tá’án yó iní ñuu ndátú’ún tû’ûn sávî, ña táxììn ni táxi và’à na ndìà nùù sè’é và’à ini nà ñà ndúkú na naa ini nà xà’à ñá. Chi kùà’à ní nà ndéé ñuu vàlì yó’o ra kùà’à ní ñà suchí ini ndò’ò na, kùà’à ní ña yáxi níma na ndò’ò nà nda’á na ché lapa. Nà ndieé ní và’à kèè kú ná tákùà ini nà ndikáa ñà suchí in ira, na ndà’ví nìxíyò ndìàtù ra iní sàtá ná tàkùè’è nìtàxìn kûtûchî ñà ndiso na xíka na. Chi tá kúú nà si’í ra sùví tákùà sàtá ná á tákùà kùñu nà ndisona ñà ndò’ò na chi ndìà mií níma nà ndìà mií ini na tâkùè’è ra xínì yo chi ñàkàn ra in saá ndìà nìxàà kìì ra táxîîn kuiso na ñà nduu na ndìà nímà kùà’àn nà. Xà kúndáini yo chi tákúndi’i ña ndó’ó ini yo chi tákúndi’i ña táxìn yo ra kùé tákùà ndóñú’ú ña xí’ín yó té xí’ì yo chi ndóo ña ndìà xí’ín na ve’e yó, nà sè’è yó, nà sè’è ñáni yó.

Rà nìxìkù ùvì ichí rà chíñu ká’un ñuu îtîâ tá’nu xí’ín xìndichi nùù ná ñuu xìndìkaa ra ñuu Sìndìyà’a, Tílio Térvo, nìndàtù’ùn rá xí’ín yu in ka kìì xà’à ñá xìnì rà kùù té xàchún ra sàñá’à rà nà kùàchì ñuu ndé chí yutîâ. Té kùìyà iin toto sava iin tumi kùmì xiko ùnà, ñuu Yosónúxàvà ra iin tù’và xînûkoô in ti’vi na ché ndíxi kuíi yá’à na chí ñuu îtîa tá’nu ra nìyà’à tá ve’e tá ve’e na yûvî ndándukú ndiá ndani’i ná tùxìi, ndiá ndani’i ná xûxa, ra iin ve’e ñà kíndóo yachin nùù íyo ve’e sáká’vi ra nà kùàchì, saá in tù’và xînî in ra ché lapa in ñá lo’o sí’í xà’ùn kùìyà, kùví ndatú’ún yu nîxa naní ñá xà’à tû’ûn tò’o, xíka ñá ndíko ñá ìxtà nu’u. té xînî rà ché ndíxi kuíi in itún ndiká tanii ña ndìka ve’e nìchìchî ña xí’ín ka’ní ra in tù’và nìxà’à ndá va ra nìxìtá ra ùvì xàndìa ra sàkò’ní ra ñà nùù ná tá’án ra xà ndíta yé’é. Ndákundiéé ñá lo’o sí’í xándia ña ixán nùù yosó katu ká ña íxtà sákó’ni ñá nùù xíyò. In tù’va ndàkùndiee va ra ché lapa nìxà’àn nda’á ra kì’ìn ra in ìxtà ini sa’má ndikáa ini xiko’ó ra in xàkìn ña xàndìà sàtá nda’á ra. In ndùkùè’è ra ché laá nìxà’àn ra nùmi ra ña, ndôndîso ra ña nìxà’àn rà sàkàna ra ña nùù íxtò nduku ndú’ú xà’à ve’e. Ndìà ché ndiátu yé’é ra in míxákúú ndiá ndátó’ni ndia in ka xiyo, ndí ra iin ikán ndákundié tín kití ña lo’o sí’í va. Iin mitú’ún saá kú ra Tílio Térvo sáká’vi ñàkùàchì ñuu lo’o ikán ra, té xînî ra kúú na saá kúndívà’à na xí’ín ñá ra ndàki’in ra xínu ra kùà’àn rà sàtà ñá ndáyù rà nùù na ná sañá na ña rá mànì ñá ná kù’ùn na xí’ín si’í na mí té ndìkùn. Té kùyachin ra nùù ná ra iin ra ché lapa ndíchi yé’é tù’và xàkìn íki nùù ini rá sáñá’à nà kùàchì ndìkùà ndâkàvà ra xé’én tìxú’vi rà saá kèè na xînû na kùà’àn na tá in nùù ñá ñà’á in nùù ná. Té kûvî ndâkundichi ra sáñá’à nà kùàchì ra xînû ra nìxà’àn ra chîndiéé tá’án ra xí’ín ñá lo’o xà xáku tìàkùìi nùù ña xà’à ñá kú’vi ña xí’ín ña sáa ini ña. Tá kúú ña yò’ò ra kùà’à ní ichí ndô’ô ra ña á xînî ra ña iní kúvi nùù níxìka ra sàkuá’á ra nà kùàchì ñuu vàlì, ñàkàn ké xà’à rá nìndàtù’ùn rá xí’ín tákúndi’i na kúchéé nùù ñuu vàlì ikán ná chikaa nà ndiee xí’ín ra xinukoo ra kuura rà chíñu ká’nu ra saá ké ndukú ra nîxâ koo ñà taxín ra nà ché lapa ra kûví ka kì’vî ña tákúú ndi’i iní kuvi ndá’á ñuu, saá ké ké ndo’ kà nà nda’á ná ché ndíxi kuíi.

Iin ka tuku ña ndò’o ra sáku’a na kùàchì Tílio nîkúvi naa iní ra xà’à ñá kú ña kùù kìì òkò ùxì iin xíka yòò ùnì kùìyà iin toto sava iin tumi kùmì xiko xà’ùn ùnì, ñàkàn kú mií ña ndàsa níì và’à ì’và tá’un tiañu ñuu xí’ín na ché lapa. Ndí saá ra xà rà kúchéé va kúú ra Tílio nùù ná Tiándìà Ká’àn xà’à ná Ndà’ví (naní PRD) xà ndâxaa rà kándú’u rá mí ñuu îtîâ tá’un va, ñàkàn ké yachin ní xìnì rà ña kùù. Ndáká’án ra chi kìì ùvì ké té sàkán dî’î nìndàtù’ùn ra xí’ín na ndíso xí’ín chuun tiándìà ra. Sàkán kànata ra yé’é índîâyú tá’án ra xí’ín na kûânû’û ra tù’vâ nìyâ’â in ti’vi kàtìà nà ché lapa kùà’àn nà chí ñuu sà’án Tîndìàyù. Nìkàñà’a rà xí’ín na ra ndâki’in ra kùà’àn ra ve’e va ra. Nà ché lapa ikán ra in và và’à ndàà na xìkì nînû kûyachin na Ikú Ndio’o yachin nùù ñuu Tìkìxí ra, ikán xâsi ña ichí in kátìà ndûkún ka’á ve’e chíñu ká’nu îtîâ tá’un ndíkó nú vàxì nú xi’ín ra ndíso xù’ún ndíso ra iin iîn ndíso ììn xiko ù’ùn toto xù’ún vàxì xí’ín na chá’vì na nà sáchún ve’e chíñu. Nà lapa kúna kàchì saá chin à kùà’àn yàà va kúna ra tù’và kùyachin kàtìà ve’e chíñu ra, kùàchî ña xí’í na ké xà’à na ké nûú mií na xà’à sakándi ra ñakan ké xà’à tu ná lapa ndâkuin na xí’ín kàà, ra té kùvìtá na xí’í ikán ra saá ndâki’in na ndíxikuíi kùà’àn nà chí Tîndîâ’yù va, saá nîxîyô tû’ûn nìxàà nùù rá chúñu ká’nu ñuu Sìndìyà’à. Ndí ña ndâkânî ra ndíso xú’ún ra ndìà vâxî mií va ndiá vàxìndaa ndia sìkí ñuu îtîâ sáví ra in té xînûkoo ndia ikú ndio’o ra in tù’va kànata ndia nùù ná lapa ndíta na mà’ñú ichí ndási na, saá ké xîkûndita ndia ra saá nùù ra ndíso tùxìí ndiá rà ndíso xù’ún naní Lói Ramú Ortí, ndí nùù ñá ndakuiin na tû’ûn yu’ú ra té nìndàtù’ùn rá ra su kàà va tâva ná xí’ín ra xà’ni ná ra. Tákúndi’i ndia sava ikán ndàndèè ndia ini kàtìà nìtìse’é ndia ndísu sàsaá kâni va kàà ndia tâkùè’è ndìà. Té xînî nà ché lapa kùvìtá ndìà ra xàà nà ndàki’in na iîn xù’ún ra kùà’àn va na. Ndìà ni iin nà xáchún ve’e chíñu nìsákándi iin mitú’ún kàà, saá kâchî tu mií ra ndíso xí’ín tùxìí té nìxàà rà xà nìyâ’à iin kánîí vâ vâ’à xîto’ni ra nùù kùù saá.

Mí té kûû saá ra Tílio xà ndú’ú ve’e xíxíni va. Sá in tù’và kàni nda’á in ra ndíso tùxìí yé’é nìndàtù’ùn rá ñà kùù xí’ín ra, saá ndâki’in ndìà kùà’àn ndìà ve’ve chíñu ndátú’ún válí su’va kà ndìà, té nìxàà ra ílio ve’e chíñu ra xà ndiátu va ra táta Tín Kùàchî Liánu Rója ndàki’in ra rà kùà’àn ra xí’ín ra nùù kùù saá, ndisaá té kòò rá chíñu ká’nu ra rà Tílio kúra xíndîchî ñùù ndiákà kûâchî kánata xà’à ñá và’à ítá’án ndiá.Té nìxàà nà ra xà’à rá ndíso xí’ín tùxìi xìto’ni ra nîña’a ké kùù saá ké kûndaa ini nà chin a ché ndíxi kuíi kú na kìní chun va na chíñu. Saá tu kâchi nà ndéé yachin Tìkìxí va chi xîni và’à va na ñà kùù. Ndí koô ká chun chi xà ñà kándú’u va kú ndîî nìxìkù Lói Ramú kándú’u nduva ña mà’ñú yà’yà, kânda kà nímà ñà, ra xíniñú’ú kùndìàkâ nà ñà nda’á yásí’í ñà naní Chéve Montialegre xí’ín ibá ña, ra táta Santiávo Ramú, xínxì tà’àn xí’ín Tílio. Ra sáká’vi yó’o kú ra ndâkuiso ndi’i xí’ín tùndò’ò yó’o chi mií ra chíñu xíni ñú’ú kundichi nùù ña ra xìní yo ndiá vi ñuu sà’àn kándú’ú rà vâ vâ’a kíxì rà. Sândáá na ndîî xí’ín na nìtàxìn ra ndaki’in na ndîkó na chí ve’e chíñu va. Té xàà nàà yé’é chíñu ra sânúú na nà nìtàxìn ná tondoso rá xátá’tán na ra kùàndìàkà ndia ndîî va. Ñá yásí’í ñà kúñá ndakuiñá yé’é, in ndúvá ña xà’à ña xáku ñá. Saá xìndee ra Tílio xí’ín ra tín kûâchi ndìà sava ñûu ndîâkua té xàà kà nà tá’án ndîî kundee na xi’ín ña. Xà’à in ka tuku ña yô’ô ra ndâkundié kàrà sáká’vi nà kùàchì sachún ra xàà rà kuu ra chíñu ká’un. Saá té nìyà’a yachin ùxì kùìyà nìxîka ra ndô’ô ini ra xà’à ve’e chí ñu ra té yôô xíní kùìyà iin toto sava iin tumi kùmì xiko ììn ra ndàki’in ndixa va ra kuura rà chíñu xìkùà’à iní saá ñuu îtîâ tá’un xí’ín nda’á ñuu vàlì.Mí kìì saá sândáka’án ra ñà yûvî ndíkùn sàtá ra xà’à ñá kîndôô ra xà’à xí’ín na taxín ra nà ché ndíxi kuíi, saá ndixa kûsii ini ña yûvî kátu nda’á na xà’à ra in ní’i ndá’yù na, ndísu mié ndàà ra ñà sàkàn xá’a va kú tùndò’ò nùù ra, chi mí kìì saá ra nîndákanini vi rá xà’à ñá kúmànì ká va xînû kùìyà ra saá ké kundichi ra nùù iin tùndò’o xí’ín na ché lapa mí mâ’ñú ikú ná’un ñuu Kûâchi. Nìcà’àn ndióxì chin nà yûvî xà’à ra nìxàà rà kuu ra rà chíñu ká’nu ndísu kùndáini kà yo a tá ndikáá xînî rá yatá ndikáá ka xînî ra kìì yó’ó chi sava na yûvî ra kùà’àn saá náa ini va na xà’à ndi’i ña kúnì nà ndasavii ná ñuu nà.